Narcist-Pleaser dynamiek

In de narcist-pleaser dynamiek wordt de narcist vaak weggezet als de dader, en de pleaser als het slachtoffer. Wat als we uit die dader-slachtoffer terminologie stappen, om te kijken ‘wat gebeurt er nu daadwerkelijk in dit veld?’ Beiden vervullen een rol in de dynamiek waarbij het zenuwstelsel met een bepaald gedrag komt opzetten, het is als het ware een dans waarbij het een gevoed wordt door het ander, dat is de wisselwerking. Het is een coping mechanisme wat op gang komt, bij beiden. Of je je nu slachtoffer voelt of niet, dat maakt eigenlijk niet zoveel uit en in de diepte is het neutraal. Er wordt geleden en vanuit wonden gehandeld.
Daarom is het belangrijk en tevens constructiever om altijd naar het eigen aandeel te kijken als je met deze dynamiek te maken hebt, beiden verkeren namelijk in een vorm van angst en onveiligheid. De term narcist lijkt in het algemeen een negatieve lading gekregen te hebben maar de pleaser komt er wat dat betreft ‘voordeliger’ uit, daar hangt een veel liever oordeel aan. In de kern geheel ten onrechte. Beiden zijn verantwoordelijk voor een dynamiek en er wordt vanuit eenzelfde soort kwetsbaarheid en angst gehandeld, hetzij op verschillende manieren. De pleaser heeft zichzelf de belangrijke vraag te stellen: waarom ben ik manipuleerbaar? Onderzoek je eigen gedrag en bevraag jezelf waarom dit soort manipulatie vat op je kan krijgen en neem er verantwoordelijkheid voor. Vingers wijzen is in eerste instantie verleidelijk als je in de pijn zit, het brengt je echter niet verder. Focus je op je eigen aandeel als je jezelf écht verandering en groei gunt.

Helaas is het in de meeste gevallen zo dat degene die gaslight, zich oprecht niet bewust is van zijn/haar gedrag en compleet in een blinde vlek verkeert. Omdat de pleaser vaak zo wankel is geworden en enkel nog kan twijfelen aan de eigen waarneming, kan het behoorlijk lastig zijn om zich te realiseren dat er sprake is van dit patroon. De pleaser krijgt vaak in de gaten dat er sprake is van gaslighting of een destructief patroon door bijvoorbeeld ziek te worden, diep ongelukkig te raken, volledig afhankelijk te zijn en autonomie verliest of doordat de omgeving het in de gaten heeft. Er komt een keer een breekpunt. Op het moment dat de pleaser zich bewust wordt van de dynamiek, kan deze er vaak niet zomaar uit stappen. Ten eerste kan iemand er zo diep in verwikkeld zitten, dat er te veel angst is om tegen de gaslighter in te gaan. Bovendien kan het nauwelijks bespreekbaar gemaakt worden aangezien de kans miniem is dat de gaslighter tot bewustwording of zelfreflectie komt en deze zal zelfs alles uit de kast halen en er nog wat schepjes bovenop doen zodra deze het gevoel krijgt ‘ontmanteld te worden’. Zo werkt het mechanisme nu eenmaal op onbewust niveau.

Het ontmantelen van gaslichten wordt namelijk niet gewaardeerd, het voelt voor deze persoon alsof diegene gestript wordt van een schijnveiligheid, waardoor de aanval doorgaans nog sterker ingezet wordt. Op het moment dat de pleaser het zwakst is, is die hoogstwaarschijnlijk niet bestand tegen de aanval. Het verdrietige eraan is dat in vele gevallen een breuk de enige optie is voor de pleaser om bij krachten te komen en in te zien wat er nu eigenlijk écht speelt in de diepte, om weer een eigen persoon te worden en te verbinden met zichzelf. Dat kan echt gepaard gaan met rouwgevoelens om een zelfverlies, naargelang de duur van de relatie. Je kunt je wel voorstellen dat de realisatie van 20 jaar eigenlijk niet écht te hebben geleefd maar in een verstikking te hebben gezeten, enorm verdriet kan doen en kan voelen als een stuk weggegooid leven. Alsook de impact op diens eigenwaarde.

Tegenwoordig wordt het woord Gaslighting erg vaak gebruikt. Nu denk ik dat het enerzijds klopt dat het zo vaak voorkomt omdat het zo in onze maatschappij zit verweven en de maatschappij ook grotendeels gebouwd is op angst en wantrouwen. De politiek bijvoorbeeld barst van de gaslighting, daar functioneert het zowat op. Anderzijds is er enige nuance in te brengen voordat je stellig iemand een gaslighter noemt.
Een wezenlijke vraag is: in hoeverre is het de énige strategie die iemand inzet? Is het structureel of is het iets wat zich zo nu en dan in een situatie voordoet? Iedereen heeft namelijk dit coping mechanisme in zich. Want iedereen heeft ieder coping mechanisme in zich, we zijn immers mens. We manipuleren de boel allemaal weleens om bijvoorbeeld indirect te krijgen wat we willen omdat we het te kwetsbaar en spannend vinden om het direct te vragen. Of het is een manier om niet te hoeven laten zien dat je eigenlijk bang en onzeker bent, als dat te kwetsbaar voelt. We hebben dit allemaal in ons en zullen het ook allemaal herkennen én bewust of onbewust weleens toepassen. Maar zodra iemand het als énige coping gebruikt en daar geen bewustzijn op heeft, dan kan het hardnekkige en extreem destructieve vormen aannemen tot op het punt dat het echt een ongezonde en schadelijke dynamiek vormt. 
Een andere belangrijke vraag is dus ook: wanneer doe ik zelf aan gaslighting en wat zit er dan onder?

Kortom, in de gaslighter schuilt van binnen een kwetsbaar kindje die geheel vastzit in diens eigen coping mechanisme en dat zelf niet in de gaten heeft. De pleaser is van binnen tevens een kwetsbaar kindje die moeite heeft met grenzen aangeven en graag de lieve vrede behoudt door verantwoordelijkheid te nemen voor de ander. Beiden zijn verantwoordelijk voor de dans die gedanst wordt in deze dynamiek en iedereen heeft in zichzelf te onderzoeken wat het eigen aandeel in het geheel is. Als je ervoor kiest om ervan te leren in plaats van in slachtofferschap te gaan, dan is er een enorme groei in zelfontwikkeling mogelijk.

Ik kwam ooit ergens een treffende uitspraak tegen: Stop blaming the clown for being a clown, ask yourself why you keep going to the circus.

Nu is afstand nemen in vele gevallen de enige optie voor een pleaser ter zelfbescherming, aangezien de kans klein is dat de gaslighter in staat is tot redelijke zelfreflectie. Met de ene persoon is het nemen van afstand natuurlijk makkelijker dan met de andere persoon. Dan kun je kijken naar hoe gezond mogelijk je een bepaalde afstand kunt bewaren.

Een belangrijke toevoeging: dit stuk is niet geschreven met betrekking tot mensen die een narcistische ouder hebben gehad, als kind ben je weerloos en vanaf baby af aan kun je de verantwoordelijkheid voor een dynamiek natuurlijk nog niet op dit bewustzijnsniveau dragen. Dit stuk gaat echt over een gelijkwaardige volwassen relatie of verstandhouding in welke vorm dan ook.

Schaamte

Schaamte is een bijl aan alle wortels van zelfexpressie, van je existentiële eigenwaarde, van simpelweg je gevoel van bestaansrecht om volledig kunnen zijn wie je ten diepste bent als authentiek persoon. Schaamte kan enorm remmend werken op het uitdragen of uitspreken van jezelf. Hoeveel mensen wel niet inhouden wat ze eigenlijk hadden willen zeggen of doen, als schaamte of bepaalde remmingen hen niet in de weg zaten. Wat een verloren potentie! Het is natuurlijk te simpel om te zeggen; ‘laten we daar met zijn allen radicaal mee ophouden’, want het huist in veel diepere en genuanceerdere lagen dan even een knopje omzetten. Dat kunnen behoorlijke aardverschuivingen in je binnenste zijn, waardoor je door veel lagen van schaamte en angst heen hebt te bewegen. Onderzoeken waar het vandaan komt brengt je in gebieden waarin je van alles tegen kunt komen in jezelf, gebieden waar tegelijkertijd de potentie zit om écht die patronen te kunnen doorbreken. Dat gaat gepaard met allerlei kleine, grote en soms doorslaggevende overwinningen. Alles op zijn tijd. De schaamte die zich heeft opgebouwd, mag je ook de tijd en ruimte geven om zich weer langzaam af te breken, in hoeverre dat wenselijk is. Ooit heb je het kennelijk nodig gehad, en waar het je nu tegenwerkt mag je doorbreken.

Veiligheid is hierin een van de sleutelwoorden. Als je je veilig en krachtig genoeg voelt om het roer radicaal om te gooien, om eindelijk je rauwe en goddelijke zelf te laten zien aan de wereld en je voelt je daar helemaal klaar voor, dan zou je denken: ga er lekker voor!! Maar vaak is dat te eng, gaat dat aan allerlei lagen voorbij en vraagt het om vertraging. Grote stappen nemen waar je in de diepte nog niet aan toe bent, kunnen averechts uitpakken en laten ons bij teleurstelling alleen maar verder in ons schulp doen kruipen. Te ver uit je comfort zone gaan, kan een veel te onveilige omgeving creëren. Het heet niet voor niets de comfort zone, je mag rustig verkennen of je die comfort zone stap voor stap wat uit kunt breiden want alleen in veiligheid kunnen we groeien.
In onveilige situaties schieten we in vlucht, vecht, bevriezen of ‘fawnen’ en dan geraken we alleen maar verder van onszelf.  Ieder heeft daarin zijn eigen weg en zijn eigen tempo te belopen. Respecteer dan ook ten allen tijden je eigen tempo en je eigen pad. Uiteraard kunnen we ons laten inspireren door anderen, zolang we maar niet in de valkuil van het vergelijken trappen of het laten opjagen door anderen. Blijf echt bij jezelf, alleen jij kunt dit bepalen! Dat geldt overigens voor ieder innerlijk proces.

Schaamte bestaat tevens bij de gratie van andermans oordeel. Het is een sociale emotie die wordt gevoed door de angst om door de anderen afgekeurd, misprezen of niet geaccepteerd te worden.
Zouden we op een onbewoond eiland bevangen kunnen worden door schaamte? Interessant om je dat af te vragen. Wellicht kun je in de status quo dan alsnog schaamte ervaren omdat je door de conditioneringen nog steeds door de ogen van anderen naar jezelf kijkt. Of door de ogen van je eigen innerlijke criticus die het oordeel van die ander projecteert. Afwijzingen, overtuigingen, projecties van anderen, misplaatste of zogenaamde waarheden (‘zo hoort het’) spelen allemaal een rol.
Welke oordelen heb je over jezelf, en zijn ze wel écht van jezelf? In hoeverre zouden deze oordelen afbrokkelen naarmate je jarenlang op dat eiland vertoeft? Wie ben je op jezelf? Misschien voel je je wel zielsgelukkig bij dingetjes die de buitenwereld afschilderde als afwijkend of merkwaardig of lelijk. Misschien zijn deze dingen in essentie juist prachtig. 
Vraag je in gezelschap eens af: zou ik me ook zo gedragen als ik in mijn eentje was, waar houd ik me in en waarom eigenlijk? Wie ben ik ten diepste en durf ik mezelf eigenlijk wel te laten zien? Als ik nu volledig mezelf ben en laat zien wat ik voel, hoe reageren deze mensen dan op mij en zijn dit uiteindelijk wel de mensen die ik dan om mij heen wil? Accepteren zij me écht? Accepteer ik hen wel?
Durf jezelf deze vragen te stellen en ze in alle rauwe eerlijkheid te beantwoorden, wees vooral compassievol naar jezelf.

De mate waarin je bij iemand veilig je diepste zelf kunt zijn, is ook de mate waarin je je waarlijk met diegene kunt verbinden.

Vergeving en Verantwoordelijkheid

Wat gebeurt er als we doorzien: we dragen een dader en een slachtoffer in onszelf. Als we de moed hebben om in het midden te blijven, hoeven we er niets van te vinden maar kunnen we het waarnemen met gevoel. Probeer dit te doen terwijl je het symbool van de lemniscaat voor je ziet, met het middelpunt en twee uitgangsposities. Je zal soms situaties naar boven halen en in jezelf voelen: ik neig naar het slachtoffer, ik herken mezelf daarin. Tegelijkertijd proberen we daar niets van te vinden en weer in het midden te komen. Je zult misschien voelen dat het heel lastig is om in je hoedanigheid als dader te gaan omdat je denkt ‘ik ben geen dader’. Echter, vanuit een onvermogen zijn we allemaal dader geweest in ons leven zonder dat we ons ervan bewust waren. We hebben allemaal iemand iets aangedaan of schade berokkend vanuit onvermogen, dus voel die ook maar even in jezelf. Of daag jezelf maar uit om de dader in jezelf te voelen als het je niet lukt. Wat als iemand een dierbare van jou iets gruwelijks aan doet, hoe makkelijk zou je dan diegene wat aan kunnen doen door zelf in de rol van dader te stappen? Wat moet er gebeuren om jou zover te krijgen dat het zwart voor je ogen kan worden en dat je dingen doet vanuit een plek waarvan je niet wist dat je het ergens in je had? Onthoud dat alles in de mens verscholen ligt, alles wat in de wereld gebeurt zit ook in jou, zodra het dat stuk in jou triggert.

Dan laat je die twee kanten allebei bij elkaar komen in het middelpunt en dan geven ze elkaar een kusje. Voel wat voor een energie dat midden wordt. Daar ontstaat liefde, vrijheid, begrip!

Breng ze samen tot eenheid door het onderscheid eruit te halen en nu kunnen ze transcenderen tot een midden. Nu heb je aan beiden kanten gevoeld; daders zijn slachtoffers en slachtoffers kunnen dader zijn, we zijn het allemaal. Als je vanuit die middenpositie kijkt naar dader slachtoffer, vind je vrede, stabiliteit, neutraliteit, begrip. Dat is ook de positie waar vergeving plaats kan vinden. Vergeving doe je écht voor jezelf, om verder te kunnen zonder de lasten van wrok, woede, slachtofferschap te dragen. Je bevrijdt jezelf hiervan. Het gaat niet om het rechtvaardigen van iets wat een ander heeft gedaan, het gaat echt om het proces in jezelf die jou vrede brengt waardoor je verder kunt. Als je jezelf toestaat om een leven lang die zware wrok te voelen, dan word je namelijk langzaam je eigen dader.

En dit zijn processen waar je naartoe beweegt. Als jou iets verschrikkelijks is overkomen, dan hoeft iemand niet met een lullige lemniscaat aan te komen om je te vertellen dat je het vredige middelpunt moet voelen. Nee, je hebt eerst een trauma te verwerken waarbij je door alle rauwe gevoelens heen gaat die het in jou heeft geraakt. Het gaat om voorzichtig verkennen wat er allemaal getriggerd kan worden in het slachtofferschap. Pas als je eraan toe bent, kun je de andere kant onderzoeken. En de heling ligt hem in, als iemand ineens gaat zien (misbruik is bijvoorbeeld vaak in de eerste cirkel, in de familie): het is het systeem, het systeem is ziek. Ik kan ineens mijn vader/broer zien en contact maken met zijn ouders en alle geschiedenis, het hele systeem. Ik kan ineens zien dat we allemaal onderdeel zijn van een bepaalde keten wat invloed heeft op elkaar. En daar zit vaak een hele hoop verlossing. Om écht te kunnen vergeven, hebben we het grotere geheel te zien.

Eenzaamheid

Eenzaamheid kent vele vormen waarbij het ook vele misverstanden kent. Bepaalde overtuigingen of opvattingen over eenzaamheid kunnen misleidend zijn in het definiëren ervan. Iemand met een bruisend sociaal leven kan zich in de diepte enorm eenzaam voelen en een kluizenaar of een solistisch persoon kan zich in de diepte totaal vervuld voelen terwijl de oppervlakte voor de buitenwereld wellicht het tegenovergestelde doet vermoeden. Er is een verschil tussen alleen zijn en eenzaam zijn. Je kunt alleen zijn en je eenzaam voelen, maar je kunt ook volop genieten van een solistisch bestaan. Zo heb je in de engelse taal het woord ‘loneliness’ waarbij de nadruk ligt op het voelen van eenzaamheid in het alleen zijn en ‘solitude’, die een staat van alleen zijn aanduidt die met plezier wordt bedreven. 

Eenzaamheid is altijd in een bepaalde mate onderdeel van het leven. Je kunt bijna onmogelijk op alle levels in alle diepte ontmoet worden en volledig begrepen worden, sommige dingen heb je in de diepte helemaal alleen te doorvoelen als het erop aankomt. En zelfs als jouw dierbaren je in de diepte tot in de volledigheid tegemoet kunnen treden, zullen zij niet iedere seconde van de dag bij je zijn om je daarin op te vangen. En zelfs als dat het geval is, kunnen zij niet de tranen voor je huilen die er te huilen zijn of de pijn doorvoelen die je te doorvoelen hebt. Er blijft altijd een ‘laatste stukje’ die je zelf hebt te dragen. Hoe groot of hoe klein dat laatste stukje ervaren wordt, varieert uiteraard per persoon. 

Aan het woord eenzaamheid hangt een lading van ‘lijden’. Ik denk dat de mate waarin je accepteert óf weerstand hebt dat een bepaalde eenzaamheid bij het leven hoort, deels de graad van dat lijden bepaalt, samen met de omvang van hoe groot dat ‘laatste stukje’ is. Kun je je verzoenen met een bepaalde eenzaamheid, kun je het verdragen? Wanneer wordt eenzaamheid onverdraagbaar? 

Er kunnen wellicht perioden of fasen aanbreken in het leven waarin je nieuwe lagen van eenzaamheid doormaakt. Hoe bewust je je ook realiseert dat eenzaamheid bij het leven hoort, je kunt door de diepte en dimensies van eenzaamheid soms ruw overvallen worden. Door nieuwe lagen van eenzaamheid heen bewegen, kan best overweldigend en taai zijn. Soms kun je het gevoel hebben dat je er nooit meer uitkomt. Ik ben er echter van overtuigd dat je in die nieuwe, diepere lagen, ook weer nieuwe en diepere manieren van verbinding ontdekt, mits je daar bewust voor kiest. Niet alleen met mensen, ook met dieren, de natuur, simpelweg jezelf, noem het maar op. Daarvoor dien je eerst contact te maken met de eenzaamheid en de eenzaamheid te erkennen, zodat je open staat voor nieuwe invloeden. Zo kunnen er vruchtbare kansen verscholen liggen in de eenzaamheid, kun je er diepe schoonheid in ontdekken.

Er kan sprake zijn van sociale eenzaamheid, simpelweg een behoefte aan meer sociale verbinding dan je op dat moment hebt, maar mensen kunnen ook eenzaamheid voelen ongeacht de relaties die zij hebben. Deze vorm van eenzaamheid zou een existentiële aangelegenheid zijn, meer een zingevingsprobleem. Ook een diepe crisis of na het meemaken van iets wat veel impact heeft op je systeem, wat een fundamentele verandering teweegbrengt, kan een periode van onverwachte eenzaamheid met zich meebrengen. Dingen die jou voorheen vervulde, doen dat ineens niet meer. Er ontstaat een leegte waarna je nog niet weet hoe die in te vullen, op een bepaalde manier moet je opnieuw uitvinden wie je bent. Dan kun je je erg ontheemd voelen. 

Zo zie je dat er vele vormen zijn van eenzaamheid en dat het op vele manier ervaren kan worden, wat inhoudt dat niet alleen elk soort eenzaamheid, maar ook ieder persoon een eigen aanpak nodig heeft om met de eenzaamheid om te gaan. Er is geen handleiding voor, het is een innerlijke zoektocht naar wat je als individu nodig hebt en hoe je dat kunt realiseren. Daarvoor moet je bereid zijn om je eigen individuele innerlijke wereld te onderzoeken. Wat heb je nodig om je verbonden te voelen? Met jezelf, met je dierbaren en met het grotere geheel. 

Je ware zelf

Vraag jezelf af of je bereid bent om datgene op te geven wat je ziek maakt. Pas dan kies je voor de weg naar genezing. 

De weg van verbinden met jezelf is een intens proces. Het kan uiterst confronterend zijn en kan je rauwe inzichten geven, inzichten die pas tot je komen als je er klaar voor bent en inzichten die je wellicht ten diepste al weet maar nog niet eerder durfde te erkennen. De periode van het 'er tegenaan hikken', kan een uitputtende periode zijn. Een soort grijs verloren gebied tussen het niet meer kunnen ontkennen maar ook bang zijn voor het mogelijke overweldigende effect van het aankijken van je diepe stukken. Dit kan zelfs jaren voortslepen.
Het kan namelijk zijn dat je erachter komt dat je al die tijd in een soort leugen hebt geleefd. Dat je volgens normen en beperkte overtuigingen hebt geleefd die diep van binnen helemaal niet bij jouw innerlijke levensvisie passen. Dat is immens groot om je te realiseren. Want als je het eenmaal inziet, kun je het niet meer terugdraaien en op dezelfde voet verder leven. En dan heb je dingen te veranderen.

Het kan zijn dat je erachter komt dat je relatie destructief voor jouw ontwikkeling is of gestoeld is op waarden die je omgeving belangrijk vond maar jouzelf ten diepste niet vervullen. Je kunt erachter komen dat je baan totaal niet bij je past, of dat je op andere vlakken jezelf eigenlijk hebt bedrogen of verloochent. Dat je bij bepaalde dingen realiseert, doe ik dit eigenlijk wel echt omdat ik het zelf vanuit mijn diepste wezen wil? Of ben ik aan het pleasen naar de maatschappij, ouders, verwachtingen van anderen etc. 
Als alles kon en als je het zelf voor het zeggen had, wat zou je dan ten diepste willen? En wat houd je tegen om daarvoor te gaan? 

Verbinding maken met jezelf, met jouw kern, het diepe rustpunt in jezelf, het oog in de storm, laat jou herinneren wat er in die diepte te vinden is. Wat de dingen zijn die jouw ziel kunnen voeden. Voeding in de breedste zin van het woord, als in alles wat je tot je neemt. Visueel, auditief, oraal, via reuk, via tast, de mensen met wie je omgaat, álles. Wees je bewust en neem bewust tot je. Wat wil je wel en wat wil je niet toelaten? Wat wil je loslaten en wat is juist welkom?

Als je in een leugen leeft en je herinnert je steeds meer je ware kern, dan heb je wellicht bepaalde keuzes te maken. Dat gaat uiteraard gepaard met afscheid en verlies. Weliswaar verlies van dingen die jou niet voeden, maar alsnog kan het voelen alsof er delen van je afsterven waar je je aan hebt gehecht en waar je een (schijn)veiligheid aan hebt toegediend. Soms lijkt alles daardoor eerst erger te worden voordat het beter wordt. Het is de weg van een lange adem, maar wel de meest vruchtbare en duurzame weg voor een waarachtig leven.